Mag je laten zien dat je het goed doet? Wat onderzoek zegt over luxe en status

In Amerika zeggen ze: if you have it, flaunt it. Heb je het, laat het dan zien. In Nederland zeggen we liever: doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg. Twee uitersten, en de meeste mensen zitten er ergens tussenin.

Je werkt hard, je doet het goed en je wilt daar best van genieten. Maar zodra je een mooie auto, een dure tas of een verre reis laat zien, voelt het al snel alsof je over een onzichtbare grens stapt. Waar ligt die grens eigenlijk? En wat levert luxe laten zien je op, of kost het je juist iets?

In dit artikel kijken we naar wat onderzoek zegt, waar de valkuilen zitten en hoe je voor jezelf, en samen met je partner, bepaalt wat voor jullie klopt.

Nederland heeft een lange traditie van nuchterheid. Wie opvalt met geld, wordt al snel gezien als opschepper. Dat zit diep: ook mensen die zelf niets tegen luxe hebben, voelen soms een ongemakkelijk soort schaamte als ze iets duurs kopen.

Daarnaast speelt vergelijken een grote rol. Zie je iemand in een dikke auto, dan is de eerste gedachte bij veel mensen niet “knap gedaan”, maar “hoe kan die dat betalen?” Of zelfs: “Dat zal wel niet helemaal netjes gegaan zijn.”

Die reactie zegt vaak meer over onszelf dan over de ander. Wie het beter lijkt te hebben, houdt ons een spiegel voor. Je kunt die spiegel op twee manieren gebruiken. Als bron van afgunst, of als bron van nieuwsgierigheid: als zij dit voor elkaar krijgen, hoe dan? En wat kan ik daarvan leren?

In die discussie komt vaak het verschil tussen geërfd en zelfverdiend geld langs. Wie uit een vermogende familie komt, heeft meer kansen. Dat is gewoon waar, en het mag benoemd worden. Tegelijk zegt de herkomst van andermans geld weinig over wat jij met jouw geld wilt. De vraag die er voor jou toe doet, is niet of iemand anders het verdiend heeft, maar wat jij zelf belangrijk vindt.

Luxe laten zien is niet alleen ijdelheid. Het heeft ook een sociale functie, en dat is aantoonbaar.

Onderzoekers van Tilburg University lieten proefpersonen in 2011 een sollicitatievideo zien van een man. In de ene versie droeg hij een shirt met een merklogo, in de andere versie zonder. Zelfde man, zelfde verhaal. Met logo werd hij als geschikter beoordeeld. In een ander experiment haalden collectanten in een merkpoloshirt bijna twee keer zoveel geld op voor een goed doel als collectanten in gewone kleding.

De verklaring van de onderzoekers: luxe werkt als signaal. Omdat niet iedereen het kan betalen, leiden mensen er onbewust uit af dat je succesvol bent. En succes wekt vertrouwen.

Dat verklaart waarom uitstraling in een zakelijke context kan helpen. Bij een eerste afspraak, een sollicitatie of een onderhandeling vormen mensen zich in korte tijd een beeld van je. Een verzorgde, succesvolle uitstraling kan dat beeld kleuren.

Maar een signaal is iets anders dan de werkelijkheid. Daarover zo meer.

Hier wordt het interessant. Want wat zakelijk werkt, werkt sociaal vaak averechts.

Amerikaanse onderzoekers vroegen deelnemers in 2018 hoe ze zich zouden presenteren als ze nieuwe vrienden wilden maken. Zo’n 66 procent koos voor de luxe auto boven een gewone. Een andere groep deelnemers kreeg de rol van potentiële vriend. Wat bleek: zij hadden juist minder interesse in de persoon met de luxe auto of het dure horloge.

De onderzoekers noemen dit de statusparadox. We denken dat status ons aantrekkelijker maakt, terwijl het bij nieuwe contacten afstand schept. Vriendschap draait om gelijkwaardigheid en herkenning. Wie zich met statussymbolen presenteert, maakt het voor een ander moeilijker om zich met hem te vergelijken, en dus om dichterbij te komen.

Kort samengevat: zakelijk kan luxe een voordeel zijn, sociaal is het dat meestal niet. Vriendschap is niet te koop.

Er is nog een reden om voorzichtig te zijn met wat je van andermans luxe afleidt. Je ziet de auto, maar niet het leasecontract. Je ziet de tas, maar niet de achteraf-betalen-regeling. Je ziet de vakantiefoto’s, maar niet de lege spaarrekening.

Luxe zegt dus weinig over iemands financiële situatie. Iemand die zijn maandlasten tot het uiterste heeft opgerekt voor een dure leaseauto, kan er op papier veel slechter voor staan dan de buurman in een tien jaar oude stationwagen.

Dat is ook de keerzijde van vergelijken. Wie zich spiegelt aan wat anderen laten zien, vergelijkt zich met een etalage. En een etalage toont nooit het magazijn.

Opvallend is dat veel mensen met veel vermogen het juist niet laten zien. Geen grote logo’s, geen opzichtige auto’s. Onder de noemer quiet luxury is dat inmiddels zelfs een trend geworden. Marketingonderzoek laat al langer zien dat opvallende logo’s vooral aantrekkelijk zijn voor mensen die erbij willen horen, terwijl wie er al bij hoort, vaak kiest voor subtiele signalen die alleen ingewijden herkennen.

Wat is luxe dan wel? Wij denken: keuzevrijheid. Een dure auto is pas echt luxe als je hem kunt betalen zonder dat het je slaap kost. Een mooie tas is pas echt een cadeau aan jezelf als je hem koopt zonder schuldgevoel, omdat je buffer op orde is en je ervoor gespaard hebt.

Daarom is een buffer geen rem op genieten, maar juist de basis ervoor. Wie elke uitgave doet zonder vangnet, blijft kijken naar een rekening waar weinig meer op staat. Dat maakt zelfs de mooiste aankoop minder leuk.

En misschien is de grootste luxe wel tijd. Een werkdag die je zelf indeelt. Op tijd thuis zijn om de kinderen op te halen. Een zaterdagochtend met een volle ontbijttafel, zonder haast. Dat kost vaak minder geld dan je denkt, maar het vraagt wel om financiële ruimte.

Luxe mag. Maar het helpt om jezelf een paar eerlijke vragen te stellen, zeker in periodes met veel aanbiedingen, zoals rond Black Friday.

1. Koop ik dit omdat ik ervan geniet, of om indruk te maken?
Als het antwoord “indruk maken” is, weet je inmiddels dat het sociaal waarschijnlijk niet oplevert wat je hoopt.

2. Kan ik dit betalen zonder stress?
Dus zonder achteraf betalen, zonder afbetaling en zonder dat je buffer eronder lijdt. Moet je het gesprek met jezelf beginnen met “als ik nou volgende maand...”, dan is het antwoord waarschijnlijk nee.

3. Past dit bij wie ik ben?
Niet bij wie je wilt lijken, maar bij wie je bent. Spullen die echt bij je passen, maken langer blij.

Bij tijdelijke acties kun je er niet altijd een nachtje over slapen. Maak daarom vooraf een lijstje met wat je echt wilt hebben en een bedrag dat je wilt besteden. Staat het niet op je lijst, dan was het waarschijnlijk geen gemis.

In veel relaties kijken twee mensen verschillend naar luxe. De een geniet van mooie spullen, de ander voelt zich pas rustig als er genoeg opzij staat. Dat hoeft geen probleem te zijn, zolang je het bespreekbaar maakt.

Een praktische afspraak die veel koppels helpt, is een vast genietbudget per persoon. Een bedrag per maand dat je mag uitgeven zonder verantwoording, aan wat je maar wilt. Zo hoeft niemand de aankopen van de ander te beoordelen, en weet je allebei dat de gezamenlijke doelen gewoon doorlopen.

Mag je laten zien dat je het goed doet? Wat ons betreft wel. Hard werken en daar de vruchten van plukken is niets om je voor te schamen, en het succes van een ander kan je ook inspireren in plaats van irriteren.

Tegelijk laat onderzoek zien dat luxe niet altijd oplevert wat je verwacht. Zakelijk kan het helpen, maar nieuwe vrienden maak je er niet mee. En wat je bij een ander ziet, zegt weinig over hoe het betaald is.

Waar de grens ligt, is persoonlijk. Het hangt af van je inkomen, je buffer, je doelen en wat je samen belangrijk vindt. Een goede toets is misschien deze: koop je het omdat je ervan geniet, kun je het betalen zonder stress en past het bij wie je bent? Dan is het geen patserij, maar gewoon genieten.