Vermogensaanwas of vermogenswinst: waarom is er zoveel te doen over box 3?

De Eerste Kamer buigt zich nog voor het zomerreces over de veelbesproken box 3-wet. Een senator noemde het voorstel zelfs "de wereld op zijn kop". Misschien heb je de term vermogensaanwasbelasting de afgelopen tijd vaker voorbij zien komen, zonder precies te weten waar al die ophef vandaan komt.

De kern van het debat is eigenlijk één vraag: op welk moment betaal je belasting over je vermogen? Over de waardestijging van dit jaar, ook als je niets verkocht hebt? Of pas op het moment dat je daadwerkelijk winst pakt? In dit artikel leggen we het verschil tussen die twee systemen uit, waarom de meningen zo uiteenlopen, en wat het voor jou kan betekenen. Niets staat overigens vast, dus lees vooral mee om het te begrijpen, niet om er nu al je plannen op aan te passen.

Box 3 is het deel van je belastingaangifte waarin je spaargeld en beleggingen worden belast. Jarenlang gebeurde dat op basis van een fictief rendement: de Belastingdienst ging ervan uit dat je een bepaald percentage verdiende, ongeacht wat je werkelijk behaalde. Dat leidde tot veel onvrede, omdat mensen soms belasting betaalden over rendement dat ze nooit hadden gehaald.

Er is brede politieke overeenstemming dat het anders moet, namelijk op basis van je werkelijke rendement. De vraag is alleen: hoe bereken je dat werkelijke rendement, en wanneer reken je af? Daar lopen twee routes uiteen, en precies daarover gaat de discussie. Het beoogde nieuwe stelsel zou op zijn vroegst in 2028 ingaan, maar die datum en de exacte vorm zijn nog onderwerp van debat.

Bij een vermogensaanwasbelasting betaal je elk jaar belasting over de aanwas van je vermogen. Aanwas is een breed begrip. Het omvat de inkomsten die binnenkomen, zoals rente, dividend en huur, maar ook de waardestijging van je bezittingen, zelfs als je die niet hebt verkocht.

Een voorbeeld. Stel dat je beleggingen in een jaar 2.000 euro in waarde stijgen. Je verkoopt niets, het geld staat dus nog gewoon in je portefeuille. Onder een vermogensaanwasbelasting telt die papieren waardestijging toch mee, en betaal je er belasting over. Voor aandelen en bijvoorbeeld crypto geldt dat de jaarlijkse waardeontwikkeling meetelt. Voor vastgoed ligt het in het voorstel anders: daar zou de waardestijging pas bij verkoop worden belast.

In het voorstel geldt een heffingsvrij resultaat van ongeveer 1.800 euro per persoon en een tarief in de orde van 36 procent. Dat betekent dat je over rendement tot dat bedrag geen belasting betaalt, en daarboven wel.

Bij een vermogenswinstbelasting werkt het anders. Dan betaal je pas belasting op het moment dat je je winst daadwerkelijk realiseert, dus als je verkoopt. Zolang je je beleggingen vasthoudt, gebeurt er niets, ook al stijgen ze flink in waarde. Dit lijkt op hoe het nu al gaat in box 2, waar je pas afrekent bij realisatie.

Terug naar het voorbeeld. Je beleggingen stijgen met 2.000 euro, maar je verkoopt niets. Onder een vermogenswinstbelasting betaal je dat jaar dus niets over die waardestijging. Pas als je verkoopt en de winst op je rekening komt, reken je af.

Het verschil lijkt klein, maar de gevolgen zijn groot. De belangrijkste zorg bij een vermogensaanwasbelasting is dat je belasting kunt verschuldigd zijn over winst die je nog helemaal niet in handen hebt. Als je aandelen op papier zijn gestegen, maar je verkoopt niet, moet je de belasting ergens anders vandaan halen. Bijvoorbeeld door een deel van je beleggingen te verkopen, of uit ander inkomen waarover je al belasting hebt betaald. Dat is precies wat de senator bedoelde met "de wereld op zijn kop". Het raakt ook mensen die net beginnen met vermogen opbouwen, want de papieren winst telt mee, of je er nu over kunt beschikken of niet.

Tegenstanders van de vermogenswinstbelasting hebben echter ook sterke argumenten. Hun belangrijkste punt is dat je bij belasting-bij-verkoop zelf invloed hebt op het moment van afrekenen. Je kunt verkoop uitstellen om belasting uit te stellen, soms jarenlang. Een vermogensaanwasbelasting kent dat uitstelgedrag niet, omdat je elk jaar afrekent. Voorstanders noemen het systeem daarom eerlijker en neutraler tussen verschillende vormen van vermogen, en eenvoudiger te handhaven.

Daar komt de praktijk nog bij. Een heel nieuw belastingsysteem vraagt veel van de uitvoering en de IT van de Belastingdienst. En er zijn berekeningen die laten zien dat direct overstappen op een vermogenswinstbelasting de schatkist op korte termijn aanzienlijk zou kosten, in de orde van miljarden. Dat soort overwegingen speelt mee in waarom de politiek er niet uitkomt.

Kortom: het is geen kwestie van één goed en één fout systeem. Beide hebben voordelen en beide hebben nadelen, en welk systeem je rechtvaardiger vindt, hangt af van wat je het zwaarst laat wegen.

Het eerlijke antwoord is: voorlopig nog weinig concreets. De wet is niet definitief, de ingangsdatum kan opschuiven en de inhoud kan nog veranderen. De Tweede Kamer heeft eerder ingestemd met een vorm van belasting op werkelijk rendement, maar de weerstand in de Eerste Kamer en de samenleving is groot, en er is al aangekondigd dat het voorstel mogelijk wordt aangepast. Het is dus een onderwerp dat nog volop in beweging is.

Wat wel verstandig is, is begrijpen hoe de twee systemen werken, zodat je straks de berichtgeving kunt volgen zonder je gek te laten maken. Of de uitkomst voor jou gunstig of ongunstig uitpakt, hangt af van je situatie: of je vooral spaart, belegt, vastgoed of crypto hebt, en hoe lang je je vermogen aanhoudt. Dat is voor iedereen anders, en daarom is dit ook geen advies. Het is vooral een uitnodiging om rustig te blijven en de ontwikkelingen te volgen.

Een ding helpt sowieso: weten waar je vermogen staat en hoe het is opgebouwd. Niet om nu overhaast iets te veranderen, maar zodat je goed voorbereid bent als de regels uiteindelijk wel vastliggen.

Vermogensaanwas of vermogenswinst: het lijkt een technische woordenstrijd, maar het raakt aan iets fundamenteels. Wil je belasting betalen over winst die nog op papier staat, of pas als je die echt in handen hebt? Beide systemen proberen hetzelfde probleem op te lossen, namelijk eerlijker belasten op basis van werkelijk rendement, en beide doen dat op hun eigen manier, met eigen voor- en nadelen.

Het debat is nog niet beslecht, en de kans is groot dat er de komende tijd nog van alles verandert. Het belangrijkste wat je nu kunt doen, is het begrijpen. Dan kun je straks, als de regels duidelijk zijn, een rustige en onderbouwde keuze maken die bij jouw situatie past. Wil je uitrekenen wat de wet zoals hij nu op tafel ligt, met jouw vermogen zou doen? Bekijk onze .