Testament en samenlevingscontract: wat moet je regelen als stel?

Je koopt samen een huis, je bouwt samen een leven op, maar juridisch gezien bestaat "samen" niet vanzelf. Dat klinkt misschien overdreven, maar het is de realiteit voor veel Nederlandse stellen. Vooral als je samenwoont zonder te trouwen, sta je er juridisch gezien vaker alleen voor dan je denkt. En zelfs als je getrouwd bent, is het verstandig om te weten wat er standaard geregeld is en wat niet.

Dit artikel gaat over de juridische basis onder je financiële leven als stel. Geen droge opsomming van wetsartikelen, maar een eerlijk overzicht van wat je zou moeten weten voordat het te laat is.

Veel stellen denken dat samenwonen na een paar jaar juridisch gelijkstaat aan trouwen. Dat is niet zo. In Nederland zijn samenwoners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap geen wettelijke erfgenamen van elkaar. Dat betekent: als je partner overlijdt en er is niets vastgelegd, erf je niets. Niet het huis, niet de spaarrekening, niet de inboedel. De nalatenschap gaat naar de wettelijke erfgenamen, en dat zijn in eerste instantie de kinderen of de ouders van de overledene.

Dit geldt ook als je al jaren samenwoont, samen een hypotheek hebt en samen kinderen opvoedt. De wet maakt geen onderscheid op basis van hoe lang of hoe serieus je relatie is.

Een samenlevingscontract is een overeenkomst waarin je als samenwonend stel afspraken vastlegt. Denk aan de verdeling van inkomsten en uitgaven, wat van wie is, en wat er gebeurt als een van beiden overlijdt of als je uit elkaar gaat.

Een belangrijk onderdeel is het verblijvingsbeding. Dat is de afspraak dat de ene partner de gezamenlijke bezittingen mag overnemen als de ander overlijdt. Denk aan het huis, de auto of de meubels die jullie samen bezitten. Zonder dit beding kan het aandeel van de overleden partner naar diens erfgenamen gaan, waardoor de overblijvende partner gedwongen kan worden om het huis te verkopen of de erfgenamen uit te kopen.

Een samenlevingscontract kun je zelf opstellen, maar voor bepaalde zaken moet je naar de notaris. Een notarieel samenlevingscontract is bijvoorbeeld nodig als je je partner wilt aanmelden voor nabestaandenpensioen, als je de partnervrijstelling voor erfbelasting wilt benutten, of als je het verblijvingsbeding juridisch afdwingbaar wilt maken.

Veel getrouwde stellen gaan ervan uit dat alles automatisch goed geregeld is. En het klopt dat je als gehuwde partners automatisch elkaars erfgenaam bent. Maar de wettelijke verdeling is niet altijd de meest gunstige oplossing.

Bij een standaard wettelijke verdeling krijgt de langstlevende partner alle bezittingen, maar krijgen de kinderen een vordering ter grootte van hun erfdeel. Die vordering is pas opeisbaar bij overlijden van de langstlevende partner. Dat klinkt logisch, maar fiscaal kan het nadelig uitpakken. Met een testament kun je de verdeling optimaliseren, bijvoorbeeld met een tweetraps testament waarmee je de langstlevende partner als enige erfgenaam benoemt en de kinderen pas laat erven na diens overlijden.

Voor samenwonende stellen is een testament nog belangrijker. Zonder testament erf je als samenwoner niets van je partner, ook niet met een samenlevingscontract. Het samenlevingscontract regelt alleen de gezamenlijke bezittingen. Persoonlijke bezittingen, spaargeld op naam van een partner en beleggingen kun je alleen via een testament nalaten.

Kinderen maken de situatie complexer. Als samenwonend stel met kinderen zijn de kinderen wettelijke erfgenamen van de ouders. Dat betekent dat het verblijvingsbeding in het samenlevingscontract in conflict kan komen met het erfrecht van de kinderen. Kinderen hebben namelijk recht op een legitieme portie: het wettelijke minimumdeel van de erfenis waar ze altijd aanspraak op kunnen maken, ook als een testament anders bepaalt.

Met een zogeheten langstlevende testament kun je regelen dat de kinderen hun erfdeel pas kunnen opeisen na het overlijden van de tweede ouder. Zo voorkom je dat je partner het huis moet verkopen om de kinderen uit te betalen. Dit vereist wel een notarieel samenlevingscontract in combinatie met testamenten voor beide partners.

De keuze tussen deze drie vormen is persoonlijk, maar het is goed om te weten wat de juridische verschillen zijn.

Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap ben je automatisch elkaars erfgenaam, heb je een wettelijke zorgplicht voor elkaar, en trouw je standaard in beperkte gemeenschap van goederen. Dat betekent dat alles wat je tijdens het huwelijk opbouwt, van jullie samen is. Bezittingen van voor het huwelijk en erfenissen blijven privé, tenzij je andere afspraken maakt.

Bij samenwonen heb je geen van deze automatische regelingen. Alles moet je zelf vastleggen. Dat geeft meer vrijheid, maar ook meer verantwoordelijkheid.

Een geregistreerd partnerschap is juridisch vrijwel gelijkwaardig aan een huwelijk. Het verschil zit vooral in de procedure en de culturele lading. Beide vormen bieden volledige erfrechten en fiscale voordelen.

De kosten voor een notarieel samenlevingscontract liggen rond de 1.000 euro in 2026, afhankelijk van de notaris en de complexiteit van je situatie. Een testament kost doorgaans vergelijkbaar, en veel notarissen bieden een combinatiepakket aan. Het is een investering die je maar een keer hoeft te doen, maar die je partner en kinderen beschermt tegen situaties waar niemand graag aan denkt.

Het is verstandig om testamenten te herzien bij grote levensgebeurtenissen: trouwen, kinderen krijgen, een huis kopen, of een significante verandering in inkomen of vermogen. Wat je vijf jaar geleden hebt vastgelegd, past misschien niet meer bij je huidige situatie.

Juridische documenten zijn belangrijk, maar ze beginnen bij een gesprek. Weten jullie van elkaar wat er geregeld is? Hebben jullie allebei een testament? Is er een samenlevingscontract, en staat daar nog in wat jullie willen?

Het is een van die onderwerpen die je makkelijk voor je uit schuift. Het voelt abstract, het gaat over scenario's die je liever niet bedenkt, en het kost geld bij de notaris. Maar juist omdat het gaat over situaties waarin je het meest kwetsbaar bent, is het verstandig om het nu te regelen. Niet uit angst, maar uit zorg voor elkaar.