Waarom leren we alles, behalve omgaan met geld?

Je leert op school hoe de economie werkt, je leert talen, je leert rekenen. Maar hoe je omgaat met je eigen geld? Dat komt nauwelijks aan bod. En dat is vreemd, want geld raakt vrijwel alles in je leven. Van de keuze om te gaan studeren tot je eerste huur, van een lening afsluiten tot nadenken over je pensioen.

Toch groeit het overgrote deel van Nederland op zonder dat iemand je uitlegt hoe je je inkomsten en uitgaven bijhoudt, wat rente precies betekent of hoe beleggen werkt. En de gevolgen daarvan zijn groter dan je misschien denkt. Financiele stress is een van de belangrijkste oorzaken van mentale klachten, burn-out en relatieproblemen. Niet omdat mensen dom zijn met geld, maar omdat niemand ze ooit de basis heeft bijgebracht.

Of je thuis iets meekrijgt over geldzaken, hangt volledig af van je situatie. Sommige ouders praten open over geld, betrekken hun kinderen bij financiele keuzes en geven ze stap voor stap verantwoordelijkheid. Andere ouders zijn daar zelf nooit mee opgegroeid, hebben het financieel moeilijk of vinden geld simpelweg een lastig onderwerp.

Wat je thuis ziet, is wat je kent. Als er nooit over geld wordt gepraat, is de kans klein dat je daar zelf mee begint. Niet bij je vrienden, niet bij je partner en vaak ook niet bij jezelf. En zo ontstaat er een cyclus van onwetendheid die generatie op generatie doorgaat.

Dat betekent niet dat ouders het verkeerd doen. Veel ouders doen hun best vanuit hun eigen kennis en overtuiging. Maar als die kennis beperkt is, geef je onbedoeld ook die beperking door.

Op de middelbare school krijg je economie. Je leert over vraag en aanbod, over de conjunctuurcyclus, over macro-economische modellen. Maar de vertaling naar je eigen portemonnee? Die ontbreekt grotendeels.

Hoe zit een lening in elkaar? Wat is het verschil tussen sparen en beleggen? Hoe werkt je belastingaangifte? Wat betekent je pensioenopbouw? Het zijn stuk voor stuk onderwerpen die je op een gegeven moment tegenkomt, maar waar je dan zelf moet uitzoeken hoe het werkt.

Daar komt bij dat de kwaliteit van financiele educatie op school enorm afhangt van de docent. Of diegene enthousiast is over het onderwerp, hoe open er gesproken wordt, welke kanten er belicht worden. Financiele educatie is daardoor te vrijblijvend en te versnipperd.

Er klinkt al jaren een roep om structureel geldles op scholen. Aangepast aan de levensfase, praktisch en herkenbaar. Scholen wijzen naar de overheid, de overheid wijst terug. Ondertussen verandert er te weinig.

Waar school en ouders soms tekortschieten, springt social media in het gat. En dat is niet per definitie slecht. Er zijn genoeg creators die oprecht kennis delen en mensen helpen om financieel bewuster te worden.

Maar de keerzijde is groot. Platforms als Instagram en TikTok laten een vertekend beeld zien van geld en succes. Dure auto's, designerkleding, luxe vakanties: het lijkt allemaal bereikbaar als je maar de juiste cursus koopt of de juiste strategie volgt. "Met drie uur werk per week een miljoen verdienen": het klinkt aantrekkelijk, maar het is zelden realistisch.

Vooral voor jongeren is dat lastig te onderscheiden. Als je geen financiele basiskennis hebt, heb je ook geen filter om te beoordelen wat klopt en wat niet. En dan is de stap naar een impulsieve financiele beslissing snel gemaakt. Denk aan achterafbetaaldiensten als Klarna, waardoor steeds meer jongeren in de problemen komen.

Het is makkelijk om met de vinger te wijzen naar scholen, ouders of social media. Maar er zijn meer partijen die een rol spelen.

De overheid voert campagnes, maar die zijn vaak incidenteel en niet structureel ingebed. Het bereik is wisselend en het is de vraag hoe effectief losse campagnes zijn als er geen doorlopend fundament onder ligt.

En de financiele sector dan? Banken, verzekeraars en beleggingsplatforms bieden steeds meer educatieve content aan. Dat is op zich positief, maar er zit bijna altijd een commercieel belang achter. De informatie is gekleurd door het eigen productaanbod. Onafhankelijke financiele educatie zou gebaat zijn bij meer samenwerking binnen de sector, los van individuele marketingdoelen.

Daarnaast is de toegankelijkheid van financiele producten enorm gegroeid. Beleggen kan tegenwoordig met een paar tikken op je telefoon, zonder dat je verplicht bent om eerst een kennistoets te doen. Dat maakt de drempel lager, maar vergroot ook het risico voor mensen die niet goed begrijpen wat ze doen.

Een gebrek aan financiele kennis leidt niet alleen tot verkeerde keuzes. Het leidt tot schaamte, stress en vermijding. Mensen die hun financien niet op orde hebben, steken vaak de kop in het zand. Blauwe brieven stapelen zich op, schulden groeien en het taboe maakt het moeilijk om hulp te vragen.

En dan is er nog het gemiste potentieel. Wie niet weet dat beleggen een manier is om vermogen op te bouwen, laat jarenlang rendement liggen. Niet omdat diegene een verkeerde keuze maakt, maar omdat de optie simpelweg onbekend is.

Het is makkelijk om te wachten tot het systeem verandert. Maar er zijn dingen die je nu al kan doen om grip te krijgen op je geldzaken.

Begin bij het fundament: zet je inkomsten en uitgaven op een rij. Kies een vast moment, maandelijks of per kwartaal, om naar je financien te kijken. Dat hoeft geen ingewikkelde spreadsheet te zijn. Het gaat erom dat je zicht hebt op wat er binnenkomt en wat er uitgaat.

Er zijn een paar kernprincipes die helpen. Geld volgt gedrag: als je een slechte week hebt en je voelt je niet lekker, is dat niet het moment voor een grote financiele beslissing. Tijd is je grootste vriend als het om geld gaat, zeker bij vermogensopbouw. En simpel is altijd beter dan perfect. Je hoeft geen financieel expert te zijn om je basis op orde te krijgen.

Voor ouders geldt: praat open over geld waar je kinderen bij zijn. Niet door ze met cijfers te overstelpen, maar door ze mee te laten kijken en stap voor stap verantwoordelijkheid te geven. Een kind dat ziet dat er keuzes gemaakt worden rondom geld, leert daar onbewust enorm veel van.

Er is geen enkele partij die dit probleem alleen kan oplossen. Het vraagt om een combinatie van beter onderwijs, bewustere opvoeding, betrouwbare informatiebronnen en een financiele sector die verder kijkt dan het eigen belang.

Maar boven alles vraagt het om openheid. Zolang geld een taboeonderwerp blijft, blijven mensen vastzitten in onwetendheid en schaamte. En dat is zonde, want financiele kennis is niet voorbehouden aan experts of mensen met een economische achtergrond. Het is iets wat iedereen kan leren, op ieder moment. Het begint met het bespreekbaar maken.